BOM چیست؟ ساختار محصول، فرمول ساخت و صورت مواد اولیه
BOM یا صورت مواد اولیه، فهرست رسمی همه‌ی مواد، قطعات و زیرمجموعههایی است که برای ساخت یک واحد محصول لازم است، همراه با مقدار دقیق هر کدام. وقتی این فهرست درست و به‌روز باشد، خرید، رزرو انبار، برنامه‌ی تولید و قیمت تمام‌شده همه از یک منبع حساب میشوند؛ وقتی نباشد، هر واحد کارخانه عدد خودش را دارد.
در کارخانه‌ها به این فهرست نام‌های گوناگونی می‌دهند: ساختار محصول، فرمول ساخت، فرمول تولید، درخت محصول یا لیست قطعات. این راهنما توضیح می‌دهد صورت مواد اولیه از چه بخش‌هایی تشکیل میشود، تک‌سطحی و چندسطحی چه فرقی دارند، نیاز مواد چطور از دل آن بیرون می‌آید و کدام نرم‌افزار برای نگه‌داشتنش مناسب‌تر است.
BOM چیست و چه فرقی با فرمول ساخت دارد؟
BOM کوتاه‌شده‌ی عبارت Bill of Materials است: جدولی که می‌گوید برای یک عدد از محصول نهایی، از هر ماده یا قطعه چه مقدار مصرف میشود. فرمول ساخت همین مفهوم در صنایع فرایندی مثل غذایی، شیمیایی و رنگ است، با این تفاوت که مقدارها اغلب به شکل نسبت یا وزن بیان میشوند. ساختار محصول هم معمولاً به نسخه‌ی درختی BOM گفته میشود که نشان می‌دهد کدام قطعه زیرمجموعه‌ی کدام مجموعه است.
نکته‌ی کلیدی این است که BOM فقط «چه چیزی» را می‌گوید، نه «چطور» را. ترتیب عملیات، دستگاه‌ها و زمان هر مرحله در سند جداگانه‌ای به نام مسیر ساخت یا مراحل کاری نگه داشته میشود. بخش زیادی از سردرگمی کارگاه‌ها از جایی شروع میشود که این دو در یک فایل اکسل قاطی شوند و در نهایت هیچ‌کدام کامل نباشد.
اجزای صورت مواد اولیه؛ هر ردیف چه ستون‌هایی لازم دارد؟
| ستون | چه چیزی ثبت میشود | اگر نباشد چه میشود |
|---|---|---|
| کد کالا | شناسه‌ی یکتای ماده یا قطعه؛ همان کدی که انبار و خرید به کار می‌برند | انبار و تولید درباره‌ی دو چیز متفاوت حرف می‌زنند |
| شرح و مشخصه | نام، جنس، ابعاد یا گرید | جایگزینی اشتباه یک ماده با ماده‌ی مشابه |
| مقدار برای یک واحد | مصرف برای یک عدد محصول یا یک بچ استاندارد | هیچ محاسبه‌ی نیاز موادی قابل‌اعتماد نیست |
| واحد اندازه‌گیری | عدد، کیلوگرم، متر یا لیتر | انبار کیلویی می‌شمارد و تولید عددی؛ اختلاف موجودی قطعی است |
| سطح | جایگاه ردیف در درخت محصول | معلوم نیست چه چیزی باید اول ساخته شود |
| نوع تأمین | ساخت داخل، خرید یا برون‌سپاری | نیاز به واحد درست نمی‌رسد |
| ضریب پرت | اتلاف قابلانتظار مثل پرت برش یا ریزش | مواد همیشه کمی کم می‌آید |
| نسخه و تاریخ اعتبار | کدام نسخه برای کدام سفارش معتبر است | سفارش قدیمی با ترکیب جدید ساخته میشود |
BOM تک‌سطحی یا چندسطحی؟
در BOM تک‌سطحی همه‌ی مواد مستقیم زیر محصول نهایی فهرست میشوند. این روش برای محصولی که در یک مرحله از مواد خام ساخته میشود کافی است؛ مثلاً یک ترکیب پودری یا قطعه‌ی ریخته‌گری ساده. اما وقتی محصول از زیرمجموعههایی ساخته میشود که خودشان ساختنی‌اند، فهرست تخت دیگر جواب نمی‌دهد.
مثال فرضی: یک میز کار فلزی از «قاب جوشی»، «صفحه‌ی رویه» و «کیسه‌ی پیچ و مهره» تشکیل شده است. قاب جوشی خودش از ۴ پایه‌ی پروفیلی، ۴ تیر رابط و ۴ کفی پلاستیکی ساخته میشود و هر پایه از شاخه‌ی پروفیل خام بریده میشود. ساختار چندسطحی این محصول چنین است:
- سطح ۰: میز کار فلزی
- سطح ۱: قاب جوشی (۱ عدد)، صفحه‌ی رویه (۱ عدد)، کیسه‌ی پیچ و مهره (۱ عدد)
- سطح ۲ زیر قاب: پایه (۴ عدد)، تیر رابط (۴ عدد)، کفی پلاستیکی (۴ عدد)
- سطح ۳ زیر پایه: پروفیل خام بر حسب متر
| معیار | تک‌سطحی | چندسطحی |
|---|---|---|
| مناسب برای | محصول ساده، فرایندی یا یک‌مرحله‌ای | محصول مونتاژی با زیرمجموعه‌های ساختنی |
| تعریف و نگهداری | سریع و کم‌دردسر | نیازمند نظم در کدگذاری زیرمجموعه‌ها |
| برنامه‌ریزی | فقط نیاز مواد خام را می‌دهد | نشان می‌دهد هر زیرمجموعه کی باید آماده باشد |
| کالای نیمه‌ساخته | دیده نمی‌شود | زیرمجموعه‌ی آماده در انبار قابل‌پیگیری است |
| تغییر طراحی | باید در همه‌ی محصولات تکرار شود | اصلاح یک زیرمجموعه به همه‌ی مصرف‌کننده‌هایش می‌رسد |
قاعده‌ی سرانگشتی: اگر زیرمجموعه‌ای را جداگانه انبار می‌کنید، جداگانه می‌خرید یا در چند محصول به کار می‌برید، به آن کد و سطح مستقل بدهید.
ساختار محصول چطور نیاز مواد و رزرو انبار را می‌سازد؟
ارزش واقعی BOM وقتی معلوم میشود که سفارش برسد. فرض کنید سفارش ۴۰ میز کار رسیده است (اعداد فرضی‌اند). باز کردن درخت محصول، که در ادبیات تولید به آن «انفجار BOM» می‌گویند، این‌طور پیش میرود:
- ۴۰ میز یعنی ۴۰ قاب جوشی، ۴۰ صفحه‌ی رویه و ۴۰ کیسه‌ی پیچ و مهره.
- ۴۰ قاب یعنی ۱۶۰ پایه، ۱۶۰ تیر رابط و ۱۶۰ کفی پلاستیکی.
- اگر هر پایه ۰٫۷۵ متر پروفیل بخواهد، نیاز خالص ۱۲۰ متر است و با افزودن ضریب پرت برش، کمی بیشتر میشود.
- از این نیاز ناخالص، موجودی آزاد انبار و زیرمجموعه‌های آماده کم میشود تا نیاز خالص خرید یا ساخت به دست آید.
گام بعدی رزرو است. موجودی که روی کاغذ آزاد به نظر می‌رسد، ممکن است همین فردا برای سفارش دیگری از انبار خارج شود. رزرو کردن مواد برای یک سفارش یا پروژه‌ی مشخص، آن مقدار را از موجودی قابل‌مصرف جدا می‌کند تا دو سفارش سر یک ورق با هم رقابت نکنند.
پس از پایان کار، مقایسه‌ی مصرف واقعی با مقدار BOM بسیار آموزنده است. اگر مصرف واقعی پیوسته بیشتر است، یا ضریب پرت غلط تعریف شده یا در کف کارگاه اتلافی هست که ثبت نمی‌شود؛ موضوعی که در راهنمای ثبت و کنترل ضایعات تولید جداگانه بررسی شده است.
نسخه‌بندی BOM و مدیریت تغییرات مهندسی
ساختار محصول ثابت نمی‌ماند: تأمین‌کننده عوض میشود، مشتری ضخامت دیگری می‌خواهد یا واحد فنی برای کم کردن هزینه، قطعه‌ای را حذف می‌کند. رویه‌ای که در بیشتر کارخانه‌های منظم دیده میشود تقریباً این است:
- هر تغییر یک نسخه‌ی تازه می‌سازد و نسخه‌ی قبلی پاک نمی‌شود تا معلوم بماند سفارش‌های گذشته با چه ترکیبی ساخته شده‌اند.
- برای هر نسخه تاریخ شروع اعتبار یا شماره‌ی نخستین سفارش تعیین میشود.
- تغییر پیش از اجرا به تأیید واحد فنی و، اگر روی هزینه اثر دارد، به تأیید واحد مالی یا بازرگانی می‌رسد.
- دلیل تغییر در یکی دو جمله نوشته میشود؛ چند ماه بعد کسی به خاطر نمی‌آورد چرا پیچ هشت به ده تبدیل شد.
اشتباهات رایج در تعریف ساختار محصول
- واحدهای ناسازگار: ورق در خرید بر حسب کیلوگرم و در BOM بر حسب برگ ثبت شده و هیچ ضریب تبدیلی بینشان تعریف نشده است.
- جاانداختن مواد مصرفی: رنگ، سیم جوش، چسب یا کارتن بسته‌بندی در فهرست نیستند و همیشه بی‌برنامه و با عجله خریده میشوند.
- یک کد برای چند جنس: «پیچ» بدون اندازه و رده یعنی انبار نمی‌داند دقیقاً چه چیزی را از موجودی کم کند.
- BOM در ذهن سرپرست: اگر فقط یک نفر می‌داند هر محصول دقیقاً چه می‌خواهد، مرخصی او یعنی توقف خط.
- فرمول بدون ضریب پرت: عدد خالص روی کاغذ درست است، اما در کف کارگاه همیشه کسری پیش می‌آید.
نرم افزار BOM؛ ساختار محصول و فرمول تولید در آوادار صنعت
آوادار صنعت، نسخه‌ی نرم‌افزار انبارداری آوادار برای کارخانه‌ها و انبارهای تولیدی، ساختار محصول و فرمول تولید را کنار موجودی نگه میدارد. در بخش پروژهها، ارسال مواد، بازگشت مواد و مصرف ثبت میشود، ضایعات جدا ثبت میشود و می‌توانید برای هر پروژه مواد را به‌صورت اختصاصی رزرو کنید تا سهم آن پروژه خرج کار دیگری نشود.
چون ورود و خروج کالا در آوادار با اسکن بارکد و QR یا ورود دستی انجام میشود، جابه‌جایی مواد هر پروژه از همان لحظه‌ی خروج از انبار در سامانه دیده میشود. بخش تولید و پروژهها در آوادار صنعت به پلنهای پیشرو و سرآمد تعلق دارد؛ پلن آغاز امکانات پایه‌ی ورود، خروج، انتقال و انبارگردانی را دارد. آوادار را می‌توان روی ابر یا روی سرور خود شرکت راه انداخت.
سیستم ERP داتا؛ متریال و مراحل کاری هر قطعه
اگر کارخانه‌تان سفارشی و طبق نقشه‌ی خریدار کار می‌کند، فهرست مواد هر سفارش ممکن است با سفارش قبلی فرق داشته باشد. در داتا، نرم‌افزار جامع مدیریت کارخانه، برای هر قطعه متریال، قیمت متریال و مراحل کاری ثبت میشود و این اطلاعات با گردش تأیید رسمی بین واحدها جلو میرود. برنامه‌ی تولید هر سفارش هم نیاز متریال و زمان‌بندی را کنار هم نشان می‌دهد. این امکانات در پلنهای پیشرو و سرآمد داتا هستند. در بخش انبار داتا هم تجزیه و ترکیب کالا و قطعات پروژه پیش‌بینی شده است. محل نصب داتا، سرور داخلی خودِ کارخانه است.
برای آشنایی با روش زمان‌بندی چنین سفارش‌هایی، راهنمای برنامه‌ریزی تولید سفارشی را ببینید.
کدام برنامه برای مدیریت BOM مناسب‌تر است؟
| وضعیت کارخانه | گزینه‌ی نزدیک‌تر |
|---|---|
| محصولات تکراری با فرمول ثابت؛ تمرکز اصلی روی انبار، بچ و رزرو مواد هر پروژه | آوادار صنعت، پلن پیشرو یا سرآمد |
| تولید سفارشی بر اساس نقشه‌ی مشتری، با بازنگری فنی و قیمتی هر سفارش | داتا، پلن پیشرو یا سرآمد |
| فعلاً فقط ثبت ورود و خروج کالا با بارکد، بدون بخش تولید | آوادار، پلن آغاز |
چک‌لیست راه‌اندازی BOM در کارخانه
- کدگذاری یکتای مواد و قطعات را نهایی کنید؛ بدون آن هیچ صورت مواد اولیه‌ای قابل‌اعتماد نیست.
- برای هر محصول، سطح‌ها و زیرمجموعه‌های ساختنی را مشخص کنید.
- واحد اندازه‌گیری و ضریب تبدیل خرید به مصرف را تعریف کنید.
- ضریب پرت هر ماده را از سابقه‌ی واقعی مصرف تخمین بزنید، نه از حدس.
- مسئول تأیید تغییرات و قاعده‌ی نسخه‌بندی را مکتوب کنید.
- پس از چند سفارش، مصرف واقعی را با BOM مقایسه و فرمول را اصلاح کنید.
اگر اطلاعات کالا و فرمول‌ها امروز در فایل اکسل یا برنامه‌ی قبلی‌تان نگه داشته میشود، انتقال آن‌ها به محصول جدید را تیم برساوش انجام می‌دهد؛ دامنه‌ی این خدمت هنگام قرارداد و انتخاب پلن مشخص میشود.
سوالات متداول
فرق BOM با فرمول ساخت چیست؟
هر دو فهرست مواد لازم برای یک واحد محصولاند؛ «فرمول» بیشتر در صنایع فرایندی و با نسبت یا وزن به کار میرود و «BOM» در محصولات مونتاژی با قطعات شمردنی.
BOM چندسطحی را کی باید استفاده کرد؟
وقتی محصول از زیرمجموعههایی ساخته میشود که خودشان ساخته، جداگانه انبار یا در چند محصول استفاده میشوند.
ضریب پرت در صورت مواد اولیه یعنی چه؟
درصد اتلاف قابلانتظار یک ماده، مثل پرت برش یا ریزش، که به مقدار خالص اضافه میشود تا نیاز واقعی درست برآورد شود.
ساختار محصول در کدام پلن آوادار صنعت هست؟
بخش تولید و پروژهها، شامل ساختار محصول، فرمول تولید و رزرو مواد هر پروژه، در پلنهای پیشرو و سرآمد آوادار صنعت است.
آیا داتا متریال هر قطعه را جدا نگه میدارد؟
بله؛ در پلنهای پیشرو و سرآمد، هر قطعه متریال، قیمت آن و مراحل کاری خودش را دارد و این اطلاعات پس از تأیید واحدهای مربوط نهایی میشود.
اگر می‌خواهید ساختار محصول و رزرو مواد را روی داده‌های آزمایشی ببینید، دموی نسخه‌ی صنعت آوادار را درخواست کنید.
پیشنهاد مطالعه
- ERP چیست؟ راهنمای کامل نرم‌افزار برنامه‌ریزی منابع سازمانی
- نرم‌افزار ERP ایرانی؛ راهنمای انتخاب و مزایا برای کسب‌وکارها
- چگونه بهترین نرم‌افزار ERP را برای سازمان خود انتخاب کنیم؟
راهنمای کامل: نرم افزار ERP
نرم‌افزار ERP در سراسر ایران
برساوش فناوران این راهکار را با استقرار، آموزش و پشتیبانی در سراسر ایران و به‌ویژه در این شهرها ارائه می‌دهد:
- نرم‌افزار ERP در اصفهان
- نرم‌افزار ERP در تهران
- نرم‌افزار ERP در مشهد
- نرم‌افزار ERP در شیراز
- نرم‌افزار ERP در تبریز
- نرم‌افزار ERP در کرج
- نرم‌افزار ERP در اهواز
- نرم‌افزار ERP در قم
- نرم‌افزار ERP در کرمان
- نرم‌افزار ERP در رشت
- نرم‌افزار ERP در اراک
- نرم‌افزار ERP در کرمانشاه
- نرم‌افزار ERP در یزد
- نرم‌افزار ERP در قزوین
- نرم‌افزار ERP در ارومیه
- نرم‌افزار ERP در بندرعباس
- نرم‌افزار ERP در همدان
- نرم‌افزار ERP در زنجان
- نرم‌افزار ERP در اردبیل
- نرم‌افزار ERP در سنندج
- نرم‌افزار ERP در خرم‌آباد
- نرم‌افزار ERP در گرگان
- نرم‌افزار ERP در ساری
- نرم‌افزار ERP در بوشهر
- نرم‌افزار ERP در بیرجند
- نرم‌افزار ERP در سمنان
- نرم‌افزار ERP در یاسوج
- نرم‌افزار ERP در شهرکرد
- نرم‌افزار ERP در ایلام
- نرم‌افزار ERP در بجنورد
- نرم‌افزار ERP در زاهدان
پروژه‌ای در ذهن دارید؟
تیم برساوش فناوران آماده‌ی طراحی و ساخت نرم‌افزار اختصاصی و راهکارهای هوش مصنوعی برای کسب‌وکار شماست.
تماس با ما